Het laatste avondmaal schilderij van Leonardo da Vinci is een van de bekendste schilderijen ter wereld. Het toont het moment waarop Jezus aan zijn twaalf apostelen vertelt dat een van hen hem zal verraden, gebaseerd op Johannes 13:21-26 uit de Bijbel. Het werk hangt nog altijd op zijn originele plek in Milaan en trekt jaarlijks honderdduizenden bezoekers.
Wat dit schilderij zo bijzonder maakt, is niet alleen de religieuze betekenis, maar ook de technische aanpak, de dramatiek in de compositie en de roerige geschiedenis van het werk zelf. Hieronder lees je alles wat je moet weten over dit iconische beeld.
Wat stelt het laatste avondmaal schilderij voor?
Leonardo koos voor het beslissende moment uit Johannes 13: Jezus heeft net gezegd “Een van jullie zal mij verraden.” Op het schilderij zie je de reactie van alle twaalf apostelen op die aankondiging. Ze reageren allemaal anders, van schrik en ongeloof tot verontwaardiging. Judas, de verrader, is ook te zien maar niet apart uitgelicht zoals in veel oudere versies van dit thema. Leonardo verwerkte hem subtiel in de groep.
Jezus zit in het midden van een lange tafel, omringd door zijn apostelen in groepen van drie. Zijn houding is rustig, zijn armen uitgespreid. Door de compositie valt je blik automatisch op hem, ook zonder dat hij de meest opvallende figuur is.
Waar hangt het schilderij?
Het schilderij bevindt zich in de eetzaal (refectorium) van het klooster Santa Maria delle Grazie in Milaan, Italië. Leonardo maakte het in opdracht van Ludovico Sforza, de hertog van Milaan. Het werk is geschilderd op de muur van die eetzaal, niet op een los doek of paneel. Het is dus een muurschildering, maar geen klassieke fresco.
Het klooster en de eetzaal staan op de UNESCO-werelderfgoedlijst. Voor een bezoek moet je vooraf reserveren. Het werk is maar voor kleine groepen tegelijk te zien, vanwege de kwetsbare conditie.
Techniek: waarom is het zo slecht bewaard gebleven?
Een klassiek fresco wordt aangebracht op natte kalk, zodat de verf meteen in de muur trekt. Leonardo koos niet voor die methode. Hij schilderde met tempera en olieverf op droge pleister, waarschijnlijk omdat hij dan langzamer kon werken en details kon aanpassen. Bij een fresco moet je snel werken en kun je nauwelijks corrigeren.
Het nadeel van zijn aanpak bleek al snel. De verf hechtte minder goed aan de muur dan bij een echte fresco. Al twintig jaar na voltooiing, rond 1517, rapporteerden tijdgenoten dat het werk begon te bladderen. Vocht in de muur, slechte omstandigheden en meerdere rampen hebben de afbeelding door de eeuwen heen zwaar beschadigd.
Beschadigingen en restauraties door de eeuwen
Het schilderij heeft een turbulente geschiedenis doorstaan:
- In 1652 maakten monniken een deur in de muur, waardoor de voeten van Jezus verloren gingen.
- In de 18e en 19e eeuw vonden meerdere slecht uitgevoerde overschilderingen plaats, waarbij originele details werden vervalst of verloren gingen.
- Tijdens de Tweede Wereldoorlog, in 1943, trof een bombardement het gebouw. De muur met het schilderij bleef overeind staan, maar was lange tijd onbeschermd blootgesteld aan de elementen.
- Tussen 1978 en 1999 vond een grote restauratie plaats. Restauratoren verwijderden laag voor laag de latere overschilderingen om zo dicht mogelijk bij het origineel van Leonardo te komen.
Wat je vandaag ziet, is een mix van originele verflagen van Leonardo en gereconstrueerde delen. De restauratie van 1999 is de meest gedegen die het werk ooit heeft ondergaan.
Wanneer maakte Leonardo da Vinci dit schilderij?
Leonardo werkte aan het schilderij tussen ongeveer 1495 en 1498. Hij werkte er dus zo’n drie jaar aan, wat voor een muurschildering lang is. Zijn techniek maakte dat mogelijk: hij kon het werk laten rusten en later weer oppikken. Er gaan verhalen dat hij soms dagenlang voor het werk stond zonder een enkele penstoot te zetten, en dan weer uren achter elkaar doorwerkte.
De afmetingen van het werk zijn indrukwekkend: het schilderij is ongeveer 460 bij 880 centimeter groot. Het vult een volledige muur van de eetzaal en was bewust ontworpen om de ruimte te verlengen. De vloer, het plafond en de tapijten op het schilderij lopen visueel door in de echte ruimte eronder.
Populaire theorieën en misverstanden
Het laatste avondmaal schilderij is omgeven door talloze theorieën, waarvan sommige brede bekendheid kregen via boeken en films. De meest bekende is de suggestie dat de figuur rechts van Jezus geen Johannes is maar Maria Magdalena. Die theorie heeft geen wetenschappelijke basis. Kunsthistorici zijn het erover eens dat de figuur de apostel Johannes voorstelt, die in de kunst van die tijd regelmatig als jonge, zachte man werd afgebeeld.
Een ander hardnekkig misverstand is dat het werk een “verborgen muzikale compositie” bevat. Die claim circuleerde in de vroege jaren 2000 maar werd niet serieus genomen door muzikologie- of kunsthistorici.
Kopieën en invloed van het schilderij
Kort na voltooiing al werden er kopieën gemaakt. De bekendste vroege kopie hangt in het Koninklijk Paleis in Tongerlo, België, en stamt waarschijnlijk uit het begin van de 16e eeuw. Die kopie is waardevol omdat ze dateert van vlak na de voltooiing van het origineel, toen het nog in betere staat was. Ze geeft daarmee een indruk van hoe het werk er oorspronkelijk moet hebben uitgezien.
Het laatste avondmaal als afbeelding heeft de westerse kunst, cultuur en populaire iconografie diepgaand beïnvloed. Van religieuze kunst tot reclame en parodie, de compositie met de figuren aan één kant van een lange tafel is wereldwijd herkenbaar.
Wil je het origineel zien, plan dan ruim van tevoren een bezoek aan Santa Maria delle Grazie in Milaan. Reserveer via de officiële kanalen, want plaatsen zijn beperkt en de wachttijden voor losse tickets kunnen oplopen tot maanden. Het werk verdient het om in het echt te bekijken, al is de huidige staat een fractie van wat Leonardo ooit schilderde.