Het puttertje is een schilderij van de Nederlandse meester Carel Fabritius, geschilderd in 1654. Het is een van de beroemdste schilderijen uit de Nederlandse Gouden Eeuw en behoort sinds 1896 tot de vaste collectie van het Mauritshuis in Den Haag. Op het doek zie je een kleine vogel, een putter, vastgeketend aan een voederbakje tegen een lichte muur. Simpel van opzet, maar ronduit bijzonder van uitvoering.
Wie dit schilderij voor het eerst ziet, is vaak verrast door het kleine formaat. Het werk meet slechts ongeveer 33,5 bij 22,8 centimeter, maar heeft een uitstraling die veel grotere schilderijen overschaduwt. De combinatie van het zachte licht, de realistische weergave van de vogel en de sobere achtergrond maakt het tot een tijdloos kunstwerk.
Carel Fabritius: de maker van het puttertje schilderij
Carel Fabritius leefde van 1622 tot 1654. Hij was een leerling van Rembrandt van Rijn en wordt door kunsthistorici gezien als een van de meest getalenteerde schilders van zijn generatie. Zijn vroege dood beperkte zijn oeuvre sterk: slechts een handvol werken is van hem bewaard gebleven. Het puttertje is daarvan het bekendste.
Fabritius stierf in hetzelfde jaar dat hij dit schilderij maakte, tijdens de Delftse Donderdag op 12 oktober 1654. Die dag ontplofte een kruitmagazijn in Delft, waarbij hij om het leven kwam. Het puttertje overleefde die ramp, wat het nog opmerkelijker maakt. De schoonheid van het werk staat daarmee in schril contrast met de tragische omstandigheid waarin het ontstond.
De afbeelding: wat zie je precies op het doek?
Op het schilderij staat een putter (de vogel Carduelis carduelis) op een houten stokje. De vogel is verbonden aan een ketting en heeft toegang tot een klein voederbakje. De achtergrond is licht en bijna leeg, waardoor alle aandacht naar de vogel gaat. Putters werden in de zeventiende eeuw regelmatig als huisdier gehouden. Ze waren geliefd vanwege hun kleurrijke verenkleed en hun vermogen om kleine taken te leren uitvoeren, zoals het ophalen van water.
Fabritius schilderde de putter met opvallend veel precisie. Het gele vlekje op de vleugel, de rode tekening op de kop en de zachte bruinwitte tinten van het lichaam zijn meesterlijk weergegeven. Toch heeft het schilderij geen uitgebreide achtergrond of decor. Die soberheid is juist een van de sterke punten: de vogel staat centraal, zonder afleiding.
Het puttertje in het Mauritshuis
Sinds 1896 hangt het puttertje in het Mauritshuis in Den Haag. Het museum herbergt meer topwerken uit de Nederlandse Gouden Eeuw, waaronder Vermeers Meisje met de parel. Toch trekt het kleine schilderij van Fabritius keer op keer veel bezoekers. Het is een van de meest gefotografeerde en besproken werken in de collectie.
Het schilderij is in de loop der eeuwen onderzocht en gerestaureerd. Kunsthistorici bespreken nog altijd de oorspronkelijke functie: was het een losstaand paneel, of maakte het deel uit van een groter geheel, zoals een kastdeur of een nis? Die vraag is tot op heden niet definitief beantwoord. Sommige onderzoekers denken dat het werk bedoeld was als trompe-l’oeil, een illusionistisch schilderij dat de kijker laat geloven dat de vogel echt op een muur zit.
Bekendheid buiten Nederland: de roman van Donna Tartt
Het puttertje schilderij kreeg wereldwijde bekendheid dankzij de Amerikaanse schrijfster Donna Tartt. Haar roman “The Goldfinch” (2013), vernoemd naar het schilderij, won in 2014 de Pulitzer Prize for Fiction. In de roman speelt het kunstwerk een centrale rol in het leven van de hoofdpersoon. Door het boek raakten miljoenen lezers over de hele wereld geïnteresseerd in het echte schilderij.
Na het verschijnen van de roman steeg het aantal bezoekers aan het Mauritshuis merkbaar. In 2019 verscheen ook een verfilming van het boek. Het zorgde voor een nieuwe golf van aandacht voor Fabritius en zijn werk. Voor een schilderij van nog geen A4-formaat is dat een opmerkelijk cultureel effect.
Waarom is dit schilderij zo bijzonder?
Wat het puttertje schilderij uniek maakt, is de combinatie van factoren. Ten eerste de technische kwaliteit: Fabritius slaagde erin een levensechte vogel neer te zetten met minimale middelen. Ten tweede de emotionele lading: de geketende vogel roept vragen op over vrijheid en gevangenschap. Ten derde de historische context: het is een van de weinige overgebleven werken van een meester die veel te jong stierf.
Bovendien heeft het formaat iets verrassends. Mensen die het voor het eerst in het Mauritshuis zien, verwachten soms een groter werk. Die verrassing draagt bij aan de blijvende indruk die het maakt. Klein van afmeting, groot van impact.
Wil je het puttertje schilderij zelf zien? Het origineel hangt in het Mauritshuis in Den Haag, aan het Plein 29. Het museum is regulier geopend voor bezoekers en het schilderij maakt deel uit van de vaste collectie. Een bezoek is de kortste maar ook de meest directe manier om te begrijpen waarom dit kleine werk al eeuwen de verbeelding prikkelt.