Het schilderij De molen bij Wijk bij Duurstede is een van de bekendste landschapsschilderijen uit de Nederlandse Gouden Eeuw. Jacob van Ruisdael maakte dit werk in olieverf op linnen, met afmetingen van 83 bij 101 centimeter. Het toont een indrukwekkende korenmolen tegen een dramatische lucht, met de rivier de Lek op de achtergrond. Het schilderij wordt bewaard in het Rijksmuseum in Amsterdam.
Wie op zoek is naar het schilderij van de molen bij Wijk bij Duurstede, stuit vrijwel altijd op dit werk van Van Ruisdael. Het geldt als een hoogtepunt van de Hollandse landschapsschilderkunst en is wereldwijd bekend.
Wie maakte het schilderij?
Jacob van Ruisdael (circa 1628-1682) was een van de grootste Hollandse landschapsschilders van de zeventiende eeuw. Hij groeide op in Haarlem en leerde het schildersvak waarschijnlijk van zijn vader en oom Salomon van Ruysdael, die ook een bekende landschapsschilder was. Van Ruisdael stond bekend om zijn dramatische gebruik van licht en lucht, en zijn vermogen om de natuur met een bijna emotionele lading te schilderen.
Zijn werk onderscheidt zich van dat van veel tijdgenoten door de krachtige compositie en de donkere, zware wolkenluchten. De molen bij Wijk bij Duurstede wordt gezien als een van zijn meest geslaagde werken, waarin al zijn sterkste kwaliteiten samenkomen.
Wat is er te zien op het schilderij?
Op het doek domineert een grote ronde stenen molen het beeld. De molen staat op een heuvelachtige oever langs de Lek, bij de stad Wijk bij Duurstede in de provincie Utrecht. Op de voorgrond zijn kleine figuren te zien, zoals een vrouw met een emmer en een boot die aankomt bij de oever. Deze figuren geven het schilderij een menselijke maat en laten de grootte van de molen extra goed voelen.
De lucht neemt een groot deel van het doek in beslag. Zware donkere wolken stapelen zich op, terwijl er ook lichte plekken zijn waar de zon doorbreekt. Dit spel van licht en donker geeft het schilderij zijn kenmerkende sfeer: indrukwekkend, bijna dreigend, maar ook majestueus. De rivier in de achtergrond en het lage, vlakke land aan de overkant versterken het gevoel van een typisch Hollands polderlandschap.
Waarom is dit schilderij zo bijzonder?
Het schilderij van de molen bij Wijk bij Duurstede is om meerdere redenen opmerkelijk. Ten eerste de compositie: de molen staat niet centraal, maar iets rechts van het midden, waardoor de lucht veel ruimte krijgt. Dit was in de zeventiende eeuw een bewuste keuze die het werk dynamisch maakt.
Ten tweede het realisme. Van Ruisdael schilderde geen geïdealiseerd landschap, zoals Italiaanse schilders dat deden, maar het echte Nederlandse landschap met zijn typische luchten, laaggelegen oevers en alledaagse activiteit. Toch is het geen letterlijke momentopname: wetenschappers en kunsthistorici vermoeden dat Van Ruisdael elementen uit de werkelijkheid combineerde en de compositie naar eigen inzicht aanpaste.
Tot slot de symboliek. Sommige kunsthistorici zien in de molen een symbool van menselijke kracht tegenover de natuur, of een verwijzing naar de kwetsbaarheid van het leven. Die diepere laag maakt het werk interessant om langer naar te kijken.
Waar hangt het schilderij nu?
Het originele schilderij hangt in het Rijksmuseum in Amsterdam. Het maakt deel uit van de vaste collectie en is dus het hele jaar door te bekijken. Het Rijksmuseum is dagelijks open en het schilderij is opgenomen in de route langs de hoogtepunten van de Gouden Eeuw. Voor wie het schilderij wil vergelijken met de werkelijke locatie: Wijk bij Duurstede is een kleine stad in de provincie Utrecht, aan de splitsing van de Lek en de Neder-Rijn. De molen die Van Ruisdael schilderde, de Rijn en Lek-molen (ook wel de Rooimolen genoemd), staat er nog steeds.
De echte molen in Wijk bij Duurstede
De molen die Van Ruisdael als onderwerp koos, is een ronde stenen stellingmolen die daadwerkelijk in Wijk bij Duurstede staat. Stenen molens als deze waren in de zeventiende eeuw een imposant gezicht in het landschap, zeker vanuit het water gezien. De locatie aan de rivier maakte de molen ook vanuit de verte goed zichtbaar voor schepen.
Wie het schilderij kent en daarna naar Wijk bij Duurstede rijdt, herkent de molen meteen. De combinatie van de rivier, de oever en de molen is nog steeds aanwezig, al is het landschap eromheen in de eeuwen daarna veranderd. De molen zelf is een rijksmonument en een populaire bezienswaardigheid in de stad.
Het schilderij van de molen bij Wijk bij Duurstede is kortom meer dan een mooi landschap. Het is een venster op de zeventiende-eeuwse Hollandse wereld, geschilderd door een meester in zijn vak. Of je nu het origineel bezoekt in het Rijksmuseum of de echte molen in Wijk bij Duurstede bekijkt, het werk van Van Ruisdael maakt nog steeds indruk.