Een schilderij van Jan Steen herken je meteen: drukke taferelen, lachende figuren, rommelige kamers vol symboliek en een knipoog naar de kijker. Jan Steen (1626-1679) was een van de meest productieve en originele schilders uit de Gouden Eeuw. Hij schilderde in zijn leven naar schatting meer dan 800 werken, waarvan er nog zo’n 350 tot 400 bewaard zijn gebleven.
Zijn werk valt op tussen dat van tijdgenoten als Vermeer of Rembrandt. Waar die vaak rust en ingetogenheid uitstralen, kiest Steen juist voor leven en beweging. Toch zit er onder die vrolijkheid altijd een morele boodschap verborgen.
Wat maakt een schilderij van Jan Steen zo herkenbaar?
Jan Steen schilderde het liefst alledaagse situaties: een feestmaal dat uit de hand loopt, een kroeg vol vrolijke gasten, een zieke vrouw die door een kwakzalver wordt behandeld. De kamers op zijn doeken zijn bijna altijd rommelig. Er slingert van alles op de grond: speelgoed, flessen, kleding. Kinderen klimmen over tafels, honden snoepen van het bord en volwassenen drinken te veel.
Die rommeligheid is geen toeval. In het Nederlands bestaat nog steeds de uitdrukking “een huishouden van Jan Steen”, die je gebruikt als ergens een grote warboel heerst. Steen gebruikte die chaos bewust als spiegel: hij liet zien wat er gebeurt als mensen de teugels loslaten. De moraal zit verwerkt in details. Een omgevallen kan, een gapende beurs of een slapende huisvader waren voor de zeventiende-eeuwse kijker duidelijke signalen.
Bekende schilderijen van Jan Steen
Enkele werken van Steen zijn wereldberoemd geworden. Hieronder een overzicht van zijn meest bekende doeken:
- Het vrolijke huisgezin (ca. 1668): te zien in het Rijksmuseum in Amsterdam. Een uitgelaten familiebijeenkomst waarbij jong en oud meedrinkt en muziek maakt. Steen schilderde zichzelf hier zelf op als een van de feestende figuren.
- De zieke vrouw (ca. 1663-1666): ook in het Rijksmuseum. Een jonge vrouw zit neerslachtig aan tafel terwijl een arts haar pols voelt. De boodschap is dubbelzinnig: is zij lichamelijk ziek, of lijdt zij aan liefdesverdriet?
- Soo gewonnen, soo verteert (ca. 1661): een tafereel van verspilling en losbandigheid, met de tekst “soo gewonnen, soo verteert” (zo verdiend, zo uitgegeven) als expliciete moraal.
- De dokter en zijn patiënt: een van zijn herhaaldelijk geschilderde thema’s over kwakzalvers en naïeve patiënten, waarbij Steen de spot drijft met zowel de arts als de patiënt.
- Twaalfde-nachtfeest: een feestelijk tafereel rondom Driekoningen, vol herkenbare typen en vrolijk gewoel.
De stijl en techniek van Jan Steen
Steen werkte in de traditie van de Hollandse genreschilderkunst, maar hij viel op door zijn uitgesproken gevoel voor humor en theater. Zijn composities zijn vol figuren die elk hun eigen rol spelen, bijna als een toneelstuk. Gezichtsuitdrukkingen zijn overdreven en levendig. Daarin lijkt zijn werk soms op het werk van de Vlaamse meester Jan Brueghel, die ook bekendstond om volkstaferelen.
Technisch was Steen een vakman. Hij gebruikte heldere kleuren en besteedde veel aandacht aan stoffen, voorwerpen en architecturale details. Zijn penseelwerk is losser dan dat van bijvoorbeeld Gerard ter Borch, maar nooit slordig. Elk detail heeft een betekenis of versterkt de sfeer.
Steen was ook beïnvloed door zijn leermeester Jan van Goyen, met wie hij trouwens ook familiebanden had: hij trouwde met de dochter van Van Goyen. Zijn stijl ontwikkelde zich gedurende zijn loopbaan: vroege werken zijn soms wat strakker, latere doeken losser en zelfverzekerder van opzet.
Symboliek in zijn werk: meer dan een grap
Een schilderij van Jan Steen is zelden puur ter vermaak. Steen werkte met een vaste set symbolen die zijn tijdgenoten goed kenden. Een papegaai stond voor napraterij of lichtzinnigheid. Een omgevallen kan betekende verspilling. Kinderen die rookten of dronken waren een waarschuwing over verkeerde opvoeding. Op veel doeken hangt ook een spreuk of spreekwoord zichtbaar op de muur, als commentaar op de scène eronder.
Dat maakte zijn werk geliefd bij een breed publiek. Mensen konden lachen om de taferelen én nadenken over de boodschap. Die combinatie van vermaak en moraliseren was in de zeventiende eeuw populair en paste bij de calvinistische cultuur van de Republiek, waarin deugdzaamheid hoog in het vaandel stond.
Waar zijn schilderijen van Jan Steen te zien?
De grootste collectie werken van Jan Steen hangt in het Rijksmuseum in Amsterdam. Daar zijn meerdere van zijn beroemdste doeken te zien. Ook het Mauritshuis in Den Haag bezit een aantal werken van hem. Internationaal zijn zijn schilderijen te vinden in musea als de National Gallery in Londen, het Kunsthistorisches Museum in Wenen en het Getty Museum in Los Angeles.
Op veilingen worden werken van Jan Steen nog regelmatig aangeboden. De prijzen lopen sterk uiteen, afhankelijk van de grootte, staat van onderhoud en de herkomst van het werk. Topwerken halen miljoenen euro’s; kleinere, minder bekende doeken komen ook voor op meer bescheiden prijsniveaus.
Veelgestelde vragen over schilderijen van Jan Steen
Hoeveel schilderijen heeft Jan Steen gemaakt?
Naar schatting zo’n 800 werken in totaal, waarvan er nu nog ongeveer 350 tot 400 bekend en bewaard zijn.
Waar is Jan Steen geboren?
Jan Steen werd in 1626 geboren in Leiden. Hij werkte ook in Delft, Warmond en Haarlem, maar keerde aan het einde van zijn leven terug naar Leiden, waar hij in 1679 overleed.
Was Jan Steen ook caféhouder?
Ja. Steen runde naast zijn schildersloopbaan op verschillende momenten ook een herberg of brouwerij. Of dat zijn kijk op kroegscènes en feestende mensen heeft verrijkt, laat zich raden.
Zijn schilderijen van Jan Steen te koop?
Originele werken van Steen zijn zeldzaam en duur. Ze duiken soms op bij grote veilinghuizen zoals Christie’s of Sotheby’s. Reproducties en museumprints zijn uiteraard veel makkelijker te vinden.
Jan Steen is een van de meest toegankelijke meesters uit de Gouden Eeuw. Zijn schilderijen nodigen uit om te kijken, te lachen en na te denken tegelijk. Wie een museum bezoekt waar zijn werk hangt, doet er goed aan er even goed de tijd voor te nemen: hoe langer je kijkt, hoe meer details je ontdekt.