Michelangelo schilderde enkele van de beroemdste werken uit de westerse kunstgeschiedenis, maar hij zag zichzelf in de eerste plaats als beeldhouwer. Zijn schilderijen zijn dan ook bijzonder: ze zijn schaars, grootschalig en technisch indrukwekkend. Het bekendste michelangelo schilderij is ongetwijfeld het plafond van de Sixtijnse Kapel in Rome, waaraan hij tussen 1508 en 1512 werkte. Maar er is meer te ontdekken dan alleen dat ene plafond.
Waarom Michelangelo zo weinig schilderijen maakte
Michelangelo Buonarroti (1475-1564) werkte het liefst in marmer. Schilderen beschouwde hij als een mindere kunstvorm, iets voor schilders en niet voor beeldhouwers. Toch liet hij enkele werken na die tot de absolute top van de renaissancekunst behoren. De reden dat hij uiteindelijk wél grote schilderopdrachten aannam, was vrijwel altijd druk van buitenaf, met name van de paus.
Dat verklaart ook waarom zijn geschilderde oeuvre zo klein is in vergelijking met tijdgenoten als Rafaël of Leonardo da Vinci. Maar wat hij maakte, deed hij met een intensiteit en een schaal die anderen nauwelijks evenaren.
De schilderijen van Michelangelo op een rij
Er zijn maar een handvol voltooide schilderijen van Michelangelo bekend. De belangrijkste zijn:
- Het plafond van de Sixtijnse Kapel (1508-1512): een fresco van ruim 500 vierkante meter in de pauselijke kapel in Vaticaanstad. Michelangelo schilderde hier meer dan 300 figuren, verdeeld over scènes uit Genesis. Het centrale tafereel, de schepping van Adam, is wereldberoemd.
- Het Laatste Oordeel (1536-1541): ook in de Sixtijnse Kapel, maar op de altaarwand. Dit fresco schilderde hij ruim twintig jaar later, in opdracht van paus Paulus III. Het toont Christus als rechter, omgeven door heiligen en verdoemden.
- De Doni Tondo (circa 1507): het enige paneelschilderij van Michelangelo dat bewaard is gebleven. Het stelt de Heilige Familie voor en hangt in de Uffizi-galerij in Florence. De ronde vorm (tondo) en de levendige kleuren maken het uniek in zijn werk.
- De Manchester Madonna (circa 1497): een onvoltooid schilderij dat nu in de National Gallery in Londen hangt. Toeschrijving aan Michelangelo is door kunsthistorici lang bediscussieerd, maar wordt tegenwoordig door de meeste experts geaccepteerd.
- De begrafenis van Christus (circa 1500-1501): ook in de National Gallery, ook onvoltooid. Dit werk toont Christus die naar zijn graf wordt gedragen.
Het plafond van de Sixtijnse Kapel in detail
Dit is veruit het grootste en meest ambitieuze michelangelo schilderij. Paus Julius II gaf hem de opdracht in 1508. Michelangelo werkte bijna vier jaar aan het plafond, grotendeels liggend op een steiger die hij zelf had ontworpen. De oppervlakte van het fresco bedraagt naar schatting zo’n 500 vierkante meter.
Het plafond is ingedeeld in negen centrale scènes uit het bijbelboek Genesis, van de schepping van de wereld tot de dronkenschap van Noach. Rondom deze scènes plaatste Michelangelo profeten, sibyllen en naakte jongelingsfiguren (ignudi). De figuren zijn monumentaal van formaat en hebben een beeldhouwersachtige kwaliteit: ze lijken driedimensionaal van het plafond af te komen. Dat is kenmerkend voor zijn stijl.
De schepping van Adam, waarbij God en Adam elkaars vinger bijna aanraken, is het meest gekopieerde en herkende beeld uit dit werk. Maar ook de profeet Jeremia, de sibille van Cumae en de scènes met de zondvloed zijn kunsthistorisch van groot belang.
Het Laatste Oordeel: anders van toon
Het Laatste Oordeel op de altaarwand is qua sfeer heel anders dan het plafond. Michelangelo was bij de tweede opdracht al in de zestig en zijn kijk op het geloof was somberder geworden. De figuren zijn zwaarder, angstiger en minder ideaal dan op het plafond. Christus staat centraal als een krachtige, straffende figuur. Aan zijn linkerhand worden de verdoemden naar de hel gesleurd; aan zijn rechterhand stijgen de uitverkorenen omhoog.
Het fresco leidde bij voltooiing meteen tot controverse omdat veel figuren naakt waren afgebeeld, ook heiligen. Kort na Michelangelo’s dood werden de meest aanstootgevende figuren overgeschilderd door andere kunstenaars. Pas bij latere restauraties werden sommige toevoegingen deels verwijderd.
De Doni Tondo: het enige schilderij op paneel
De Doni Tondo in Florence is het enige op paneel geschilderde werk van Michelangelo dat zeker aan hem wordt toegeschreven en bewaard is gebleven. Het is gemaakt voor Agnolo Doni, een Florentijnse koopman, vermoedelijk ter gelegenheid van zijn huwelijk. De compositie is ongewoon: Maria draait haar bovenlichaam naar achteren terwijl ze het Jezuskind aanneemt van Jozef. Op de achtergrond zijn naakte jongeren te zien, een element dat kunsthistorici nog altijd bediscussiëren.
De kleuren zijn opmerkelijk helder, bijna schril. Dat contrast met de zachte tonen van andere renaissance-schilderijen is bewust: Michelangelo experimenteerde hier met licht en kleur op een manier die later door maniëristen werd overgenomen.
Reproductie en thuis genieten van Michelangelo
De originele schilderijen van Michelangelo zijn niet te koop en hangen in musea en kerken die ze nooit zullen afstaan. Wel zijn er hoogwaardige reproducties beschikbaar: kunstdrukken op canvas of poster, soms ook als geschilderde kopie op maat. Wie een michelangelo schilderij thuis wil ophangen, heeft daarin veel keuze. Denk daarbij goed na over formaat: de fresco’s zijn ontworpen voor enorme ruimten en verliezen bij een klein formaat iets van hun kracht. Een groot canvas van de schepping van Adam werkt beter dan een klein ingelijst poster.
Michelangelo schilderde weinig, maar wat hij schilderde bleef voor altijd. Of het nu de vinger van Adam is, de dreigende blik van het Laatste Oordeel, of de gedraaide compositie van de Doni Tondo: elk werk toont een kunstenaar die schilderkunst behandelde als beeldhouwwerk, met een kracht en een schaal die tot op de dag van vandaag zonder vergelijk zijn.