Johannes Vermeer schilderde in totaal 37 werken die aan hem worden toegeschreven. Die relatief kleine productie maakt een schilderij van Vermeer zeldzaam en wereldwijd begeerd. Zijn werk onderscheidt zich door een uitzonderlijk gebruik van licht, stille interieurs en een bijna fotografische precisie die tot op de dag van vandaag bewondering wekt.
Vermeer werkte in de tweede helft van de 17e eeuw in Delft. Hij schilderde langzaam en zorgvuldig, wat de beperkte omvang van zijn oeuvre verklaart. Dat maakt elk schilderij van Vermeer uniek en uiterst waardevol.
De 37 schilderijen van Vermeer: wat weten we ervan?
Niet alle 37 aan Vermeer toegeschreven werken zijn door iedereen geaccepteerd. Kunsthistorici discussiëren regelmatig over de authenticiteit van enkele schilderijen aan de rand van zijn oeuvre. De kern van zijn werk, zo’n 34 tot 36 schilderijen, wordt breed erkend. De werken zijn verspreid over musea en privécollecties wereldwijd. Nederland bezit er een handvol in het Rijksmuseum en het Mauritshuis.
De meeste schilderijen van Vermeer zijn tamelijk klein van formaat. Het zijn intieme scènes: een vrouw die een brief leest bij een raam, een melkmeisje dat poleert, een schilder in zijn atelier. Vermeer schilderde zelden grote historiestukken of religieuze taferelen, hoewel hij in zijn vroege periode een paar keer dat pad wel koos.
De bekendste schilderijen van Vermeer op een rij
Een paar werken zijn zo bekend dat ze tot de populairste schilderijen ter wereld worden gerekend:
- Het meisje met de parel (ca. 1665): bewaard in het Mauritshuis in Den Haag. Technisch gezien een “tronie” (een karakterkop, geen portret van een specifiek persoon). Het is het meest herkende schilderij van Vermeer.
- Het melkmeisje (ca. 1657-1658): te zien in het Rijksmuseum in Amsterdam. Een keukenmeid giet melk in een kom. Het licht dat door het raam valt, is een schoolvoorbeeld van Vermeers techniek.
- Gezicht op Delft (ca. 1660-1661): een stadsgezicht, een van de weinige buitenscènes die Vermeer schilderde. Ook dit werk hangt in het Mauritshuis.
- De schilderkunst (ca. 1666-1668): ook wel “Het atelier” genoemd. Nu in het Kunsthistorisches Museum in Wenen. Vermeer hield dit schilderij zelf, wat zijn bijzondere waarde voor de meester onderstreept.
- Vrouw met weegschaal (ca. 1662-1665): te zien in de National Gallery of Art in Washington. Een vrouw weegt in stilte, omringd door symbolen van oordeel en evenwicht.
- De brieflezende vrouw (ca. 1663): in het Rijksmuseum. Het zonlicht op het gezicht van de vrouw is misschien wel Vermeers meest verfijnde lichtmoment.
Wat maakt een schilderij van Vermeer zo herkenbaar?
Vrijwel elk schilderij van Vermeer speelt zich af in een kleine ruimte met een raam aan de linkerkant. Dat raam laat diffuus daglicht binnen dat over stoffen, huid en objecten glijdt. Vermeer schilderde dit licht met een precisie die andere meesters niet evenararden. Hij gebruikte dure pigmenten zoals ultramarijnblauw en loodwit, wat zijn werk ook na eeuwen fris van kleur houdt.
Een ander kenmerk is de rust in zijn composities. Er is zelden actie. Personages staan stil, lezen, schrijven of kijken in gedachten voor zich uit. Die stilte geeft Vermeers werk een meditatieve sfeer die mensen blijft aanspreken.
Onderzoekers vermoeden dat Vermeer gebruik maakte van een camera obscura, een optisch hulpmiddel dat beelden projecteert op een vlak. Dat zou de fotografische scherpte en de kenmerkende lichteffecten in zijn schilderijen verklaren. Bewezen is het niet, maar de hypothese heeft veel aanhangers in de kunsthistorische wereld.
Waar hangen de schilderijen van Vermeer?
De 37 werken zijn verspreid over zo’n twintig musea en een enkele privécollectie. De grootste concentraties vind je in:
| Museum | Stad | Aantal werken (circa) |
|---|---|---|
| Rijksmuseum | Amsterdam | 4 |
| Mauritshuis | Den Haag | 3 |
| Metropolitan Museum of Art | New York | 5 |
| National Gallery of Art | Washington | 4 |
| Kunsthistorisches Museum | Wenen | 3 |
De aantallen kunnen licht variëren door bruiklenen en restauraties. Wil je meerdere Vermeers in één bezoek zien, dan zijn New York en Amsterdam de meest praktische bestemmingen.
Vroege werken versus late schilderijen
Vermeers vroege werken wijken sterk af van zijn bekende interieurscènes. “Diana en haar nimfen” (ca. 1653-1654) en “Christus bij Maria en Martha” (ca. 1654-1656) zijn historisch-religieuze schilderijen in de stijl van zijn tijdgenoten. Pas daarna verschoof Vermeer naar de stille huiselijke taferelen waarmee hij beroemd werd.
Zijn late werken, geschilderd in de vroege jaren 1670, laten een lichte kwaliteitsdaling zien. Historici koppelen dat aan de financiële problemen die Vermeer in zijn laatste levensjaren had. Hij stierf in 1675, op 43-jarige leeftijd, en liet schulden na.
Hoe waardevol is een schilderij van Vermeer?
Alle bekende Vermeers hangen in musea of zijn in vaste privécollecties. De kans dat er een op de vrije markt verschijnt, is vrijwel nul. De laatste keer dat een werk van Vermeer veilde, was decennia geleden, en zelfs toen ging het om astronomische bedragen die in de huidige markt naar alle waarschijnlijkheid nog veel hoger zouden uitvallen. Een realistische veilingwaarde valt op dit moment niet serieus te schatten, simpelweg omdat er geen vergelijkingspunt bestaat.
Er zijn wel vervalsingen in omloop geweest. De beroemdste zaak is die van Han van Meegeren, die in de jaren dertig en veertig van de vorige eeuw meerdere nep-Vermeers schilderde die door experts voor echt werden aangezien. Die fraudegeschiedenis heeft de kunstwereld extra voorzichtig gemaakt bij nieuwe toeschrijvingen.
Wie de schilderijen van Vermeer wil zien, hoeft niet ver te reizen. Nederland bezit met het Rijksmuseum en het Mauritshuis twee toplocaties met meerdere originele werken bij elkaar. Dat maakt een bezoek aan die musea voor iedereen die geïnteresseerd is in zijn werk de meest directe en betrouwbare manier om zijn techniek van dichtbij te ervaren.